اقتصاد سبز دیگر انتخاب نیست؛ شرط توسعه ایران است
بررسی رویکرد مقامات ارشد کشور در بیستوپنجمین همایش صنعت و خدمات سبز؛ آیا توسعه صنعتی بالاخره با الزامات اکولوژیک هماهنگ میشود؟
برگزاری بیستوپنجمین همایش ملی صنعت، معدن و خدمات سبز بهانهای شد تا معاون اول رئیسجمهور، وزرا و مدیران ارشد حوزه محیط زیست و صنعت، ابعاد گوناگون توسعه پایدار را از زوایای مختلف بررسی کنند. در شرایطی که چالشهای اقلیمی، بحران آب و ناترازیهای انرژی زنگ خطر را به صدا درآوردهاند، مجموعه دیدگاههای مطرحشده در این همایش از ضرورت تغییر رویکرد از «کنترل سنتی آلودگی» به «مدیریت جامع سبز» حکایت داشت.
به گزارش تک مسیر؛ بیستوپنجمین همایش ملی صنعت، معدن و خدمات سبز امسال بیش از آنکه صرفاً محلی برای تقدیر از واحدهای سبز باشد، تصویری از یک تغییر رویکرد در سیاستگذاری کشور ارائه کرد. تغییری که بر اساس آن، محیط زیست دیگر نمیتواند در حاشیه برنامههای توسعه قرار بگیرد و صنعت نیز نمیتواند بدون توجه به مصرف آب و انرژی، پسماند، آلودگی و ظرفیتهای طبیعی هر منطقه مسیر توسعه خود را ادامه دهد.
در این همایش، مقامهای دولتی از زوایای مختلف بر یک موضوع مشترک تأکید کردند: توسعه اقتصادی و صنعتی آینده، بدون در نظر گرفتن الزامات محیط زیستی پایدار نخواهد بود.
از محیط زیستِ حاشیهای تا محیط زیست در متن توسعه
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، با تأکید بر ضرورت قرار گرفتن مسائل محیط زیستی در متن برنامههای توسعه گفت که محیط زیست نباید صرفاً به یک پیوست اختیاری برای طرحهای توسعهای تبدیل شود.
به گفته او، کشور به برنامهای نیاز دارد که ضمن پاسخگویی به نیازهای انسانی، مسئولیتپذیر باشد و حل یک مسئله به ایجاد چند مشکل ماندگار دیگر منجر نشود.
عارف در عین حال بر ضرورت همراه کردن جامعه در اجرای اصلاحات اقتصادی تأکید کرد و با اشاره به توزیع نابرابر یارانه بنزین گفت دهک دهم ۲۳ برابر دهک اول از این یارانه استفاده میکند؛ موضوعی که نشان میدهد بحث محیط زیست در ایران تنها به آلودگی و منابع طبیعی محدود نیست و مستقیماً با سیاستهای اقتصادی و نحوه توزیع منابع نیز ارتباط دارد.
معاون اول رئیسجمهور با انتقاد از نگاههای انحصارطلبانه غرب به مقوله محیط زیست و تبدیل آن به اهرمی علیه اقتصادهای نوظهور، تأکید کرد که در داخل کشور نیز باید از تصمیمات مقطعی و پروژههای زودگذر پرهیز کرد و توسعه صنعتی را با پیوستهای دقیق زیستمحیطی گره زد.
صنعت سبز یعنی تغییر در کل زنجیره تولید
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، رویکرد جدید را یک گام فراتر از کنترل آلایندهها دانست. از نگاه او، صنعت سبز تنها صنعتی نیست که در انتهای خط تولید فیلتر نصب میکند یا میزان انتشار آلایندههای خود را کاهش میدهد؛ بلکه مدیریت سبز باید از مرحله طراحی آغاز شود و تا تولید، ارائه محصول، مصرف منابع و مدیریت پسماند ادامه پیدا کند.
این نگاه با مفهوم اقتصاد چرخشی نیز پیوند خورده است؛ اقتصادی که در آن طراحی برای دوام، استفاده مجدد، بازیافت، بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال و شفافیت زنجیره ارزش اهمیت پیدا میکند. در چنین مدلی، آب، انرژی، مواد اولیه و حتی پسماند دیگر منابعی ارزان و بیپایان تلقی نمیشوند؛ بلکه بخشی از سرمایه اقتصادی و طبیعی کشور هستند.
انصاری با تأکید بر اینکه ضوابط اکولوژیک دیگر صرفاً یک الزام قانونی خشک نیستند، اعلام کرد که دوران رشد صنعتی به هر قیمت به پایان رسیده است.
محیط زیست در برابر توسعه نیست
«فاطمه مهاجرانی» سخنگوی دولت نیز بر همین نقطه تأکید کرد، اما از زاویهای متفاوت: محیط زیست مانع توسعه نیست، بلکه شرط تحقق توسعه پایدار است.
این نگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از چالشهای قدیمی سیاستگذاری، قرار دادن صنعت و محیط زیست در دو سوی یک مناقشه بوده است؛ گویی هر اقدامی برای حفاظت از طبیعت الزاماً به معنای محدود کردن تولید و سرمایهگذاری است.
اما توسعه پایدار تلاش میکند این دوگانه را کنار بزند. تولید باید ادامه پیدا کند، اما به شکلی که منابع طبیعی و ظرفیتهای زیستی کشور برای نسلهای بعدی نیز باقی بماند.
از این منظر، جنگل، آب، خاک، تنوع زیستی و حتی ظرفیتهای اقلیمی کشور صرفاً موضوعاتی محیط زیستی نیستند؛ بخشی از سرمایهای هستند که اقتصاد آینده ایران بر آن بنا خواهد شد.
صنعت سبز بدون اقتصاد سبز دوام نمیآورد
«محمد اتابک» وزیر صنعت، معدن و تجارت یک ضلع مهم دیگر این بحث را مطرح کرد: منطق اقتصادی.
به گفته او، صنعت و محیط زیست مکمل یکدیگر هستند و صنعت سبز زمانی معنا پیدا میکند که الزامات آن با واقعیتهای اقتصادی صنایع نیز تناسب داشته باشد.
این نکته برای اجرای سیاستهای سبز تعیینکننده است. اگر کاهش مصرف انرژی، بازچرخانی آب، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر یا مدیریت پسماند صرفاً به عنوان هزینهای اضافی به صنایع تحمیل شود، انگیزه سرمایهگذاری در این حوزه کاهش خواهد یافت. در مقابل، اگر فناوری سبز بتواند مصرف منابع را کاهش دهد، بهرهوری را افزایش دهد و در بلندمدت هزینه تولید را پایین بیاورد، محیط زیست از یک الزام قانونی به یک مزیت اقتصادی تبدیل خواهد شد.
همین رویکرد در «سند راهبرد ملی صنعتی و ارتقای زنجیرههای ارزش کشو»ر نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ سندی که به گفته وزیر صمت، شرایط و ظرفیتهای محیط زیستی مناطق مختلف را نیز در تعیین مسیر توسعه صنعتی لحاظ میکند. همچنین توسعه نیروگاههای خورشیدی توسط صنایع و پروژههای انتقال آب، از جمله راهکارهایی است که وزارت صمت برای کاهش فشار بر منابع حیاتی کشور دنبال میکند.
کنترل آلودگی کافی نیست
«سعید محمودی» معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست نیز بر تفاوت میان «کنترل آلایندهها» و «مدیریت آلایندگی» تأکید کرد.
در رویکرد نخست، ممکن است یک واحد صنعتی تولید خود را ادامه دهد و در پایان فرآیند، آلایندههای خروجی را کنترل کند؛ اما مدیریت سبز به یک نظام جامعتر نیاز دارد که از ابتدا مشخص کند یک صنعت چه میزان آب و انرژی مصرف میکند، چه مقدار پسماند تولید میکند، چگونه از منابع استفاده میکند و چه اثری بر محیط پیرامون خود میگذارد.
این نگاه برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ کشوری که در منطقهای خشک قرار گرفته و با محدودیت منابع آب و افزایش دما مواجه است.
محمودی با اشاره به شرایط اقلیمی کشور، بر ضرورت برنامهریزی بلندمدت برای توسعه صنایع و همزمان بهبود شرایط محیط زیستی تأکید کرد؛ مسیری که بدون تغییر نگاه از «کنترل آلودگی» به «مدیریت سبز» دشوار خواهد بود. وی تصریح کرد که استقرار نظام مدیریت جامع در ۲۸۷ واحد صنعتی ارزیابیشده، تنها گامهای اولیه در این مسیر طولانی است.
از سیاستگذاری تا صنعت؛ یک دغدغه مشترک
اگر سخنان مطرحشده در این همایش را کنار هم قرار دهیم، یک تصویر نسبتاً روشن به دست میآید: مسئله دیگر این نیست که آیا صنعت باید به محیط زیست توجه کند یا نه؛ مسئله این است که چگونه میتوان صنعت، اقتصاد و حفاظت از منابع طبیعی را در یک مدل توسعه واحد قرار داد.
این تغییر نگاه، از سیاستگذاری اقتصادی و قیمتگذاری انرژی آغاز میشود و تا طراحی محصول، مصرف آب، بهرهوری انرژی، مدیریت پسماند، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و فناوریهای نوین ادامه پیدا میکند.
از سوی دیگر، توسعه سبز بدون سرمایهگذاری و مشوق اقتصادی نیز دشوار است. صنایع برای تغییر فناوری و کاهش مصرف منابع به سرمایه، ثبات مقررات و انگیزه اقتصادی نیاز دارند. بنابراین سیاست محیط زیستی زمانی میتواند اثرگذار باشد که با سیاست صنعتی، اقتصادی و فناوری هماهنگ شود.
آینده صنعت، کممصرفتر و فناورانهتر است
آنچه از مجموعه مباحث این همایش میتوان برداشت کرد، فراتر از یک شعار محیط زیستی است. صنعت آینده ناگزیر است با منابع محدودتر، انرژی گرانتر، تغییرات اقلیمی و استانداردهای سختگیرانهتر جهانی کنار بیاید.
در چنین شرایطی، مزیت رقابتی صنایع فقط در افزایش تولید نخواهد بود؛ میزان مصرف آب و انرژی، میزان پسماند، شدت انتشار آلایندهها، استفاده از فناوریهای پاک و توانایی بازگشت مواد به چرخه تولید نیز بخشی از رقابت اقتصادی خواهند بود.
بنابراین «سبز شدن» صنعت را نباید صرفاً یک هزینه یا محدودیت محیط زیستی دید. اگر سیاستگذاری درست انجام شود، میتواند به فرصتی برای نوسازی فناوری، کاهش هزینهها، افزایش بهرهوری و ایجاد بازارهای جدید تبدیل شود.
جمعبندی تکمسیر
بیستوپنجمین همایش ملی صنعت، معدن و خدمات سبز یک پیام مشترک از زبان مسئولان اقتصادی و محیط زیستی کشور داشت: دوران توسعهای که محیط زیست را به انتهای برنامه اضافه میکرد، باید به پایان برسد.
توسعه پایدار زمانی شکل میگیرد که محیط زیست از یک «پیوست» به بخشی از منطق تصمیمگیری اقتصادی تبدیل شود؛ جایی که صنعت، فناوری، سرمایهگذاری و حفاظت از منابع طبیعی نه در مقابل یکدیگر، بلکه در یک مسیر مشترک حرکت کنند.
برای ایرانِ کمآب و درگیر تغییرات اقلیمی، این انتخاب دیگر صرفاً انتخابی برای سبزتر شدن نیست؛ انتخابی برای امکانپذیر ماندن خودِ توسعه است.