مانور سیل طالقان و یک سؤال جدی؛ نقش البرز در پشتیبانی تهران چیست؟

به گزارش تک مسیر؛ سومین مانور «سیل و بقا در شرایط سخت» روزهای ۲۴ و ۲۵ شهریور در محدوده سد طالقان برگزار شد؛ مانوری که قرار بود دستگاه‌های امدادی، خدماتی و اجرایی را در شرایطی نزدیک به واقعیت محک بزند. ۳۲ دستگاه از تهران و البرز در این تمرین حضور داشتند، حدود ۵۰۰ نفر درگیر اجرای برنامه بودند و نزدیک به ۱۲۰ چادر برای ایجاد یک اردوگاه اضطراری برپا شد.

اما اهمیت این مانور فقط در تعداد دستگاه‌ها یا تجهیزات خلاصه نمی‌شود. بخشی از تمرین به سنجش مهارت‌های فردی و گروهی اختصاص داشت و بخش دیگر، هماهنگی میان دستگاه‌هایی را آزمایش کرد که در یک بحران واقعی باید بدون اتلاف زمان کنار یکدیگر قرار بگیرند. در همین چارچوب، موضوع «استان معین» و جایگاه البرز در شبکه پشتیبانی تهران نیز از سوی مسئولان مطرح شد؛ موضوعی که می‌تواند در مدیریت بحران‌های مشترک و فرامنطقه‌ای اهمیت عملیاتی داشته باشد.

روز نخست مانور، شرکت‌کنندگان در ۱۰ گروه قرار گرفتند و هر گروه ۱۰ کلاس آموزشی را پشت سر گذاشت؛ یعنی مجموعه این کلاس‌ها ۱۰۰ بار تکرار شد. روز دوم، آموزش‌ها از فضای کلاس خارج شد و در مسیر رودخانه تا محدوده سد به شکل عملی اجرا شد.

این طراحی باعث شد مانور صرفاً به نمایش تجهیزات محدود نماند. شرکت‌کنندگان باید در نقاط مشخص‌شده چادرها را برپا می‌کردند و حتی برای تأمین غذای ۲۴ ساعته نیز با کمک مواد اولیه و تجهیزاتی که در اختیارشان قرار می‌گرفت، سه وعده غذا را در شرایط اردوگاهی و با رعایت کامل نکات ایمنی آماده می‌کردند.

در کنار این تمرین‌ها، استانداردهای HSE، فاصله اردوگاه از بستر و حریم رودخانه، مسیرهای عبور آب و آثار سیلاب‌های گذشته نیز مورد توجه قرار گرفت تا شرایط اردوگاه تا حد امکان به یک وضعیت واقعی نزدیک باشد.

وقتی مانور قرار است ضعف‌ها را هم نشان دهد

یکی از اهداف اصلی چنین تمرین‌هایی، پیدا کردن نقاط ضعف پیش از وقوع حادثه است. به گفته علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، برگزاری مانور در شرایط نزدیک به واقعیت این امکان را فراهم می‌کند که دستگاه‌ها هم نقاط قوت و هم کاستی‌های خود را ببینند.

در این مانور نیز قرار نبود مربی چادرها را برای شرکت‌کنندگان برپا کند یا مراحل کار صرفاً به شکل تئوری آموزش داده شود. تجهیزات در اختیار گروه‌ها قرار گرفت و اجرای عملیات بر عهده خود آنها بود.

از عبور ایمن از آب و نجات در سیلاب گرفته تا احیای قلبی ریوی، کمک‌های اولیه، ضدعفونی آب، کنترل عوامل محیطی، کار با تجهیزات پمپاژ آب و گل‌ولای، GPS و نقشه‌خوانی و نحوه مواجهه با پیکر جان‌باختگان سیلاب، مجموعه‌ای از مهارت‌هایی بود که در این دو روز تمرین شد.

در بخش دیگری از مانور نیز یک سناریوی تخصصی نجات در آب در محدوده سد و دریاچه طالقان اجرا شد؛ سناریویی که در آن نیروهای آتش‌نشانی و غواصان حرفه‌ای تهران، تیم‌های امداد و نجات هلال‌احمر، اورژانس و دستگاه‌های مرتبط در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

این بخش از مانور یک پیام مشخص داشت: در بحران واقعی، هیچ دستگاهی به‌تنهایی مسئول همه مراحل نیست و سرعت پاسخگویی تا حد زیادی به میزان آشنایی دستگاه‌ها با توانایی‌ها، تجهیزات و شیوه کار یکدیگر وابسته است.

۳۲ دستگاه، یک سناریوی مشترک

به گفته محمدرضا فلاح‌نژاد، مدیرکل مدیریت بحران استانداری البرز، یکی از دستاوردهای این تمرین، آشنایی بیشتر دستگاه‌های البرز با همتایان خود در تهران بود.

او توضیح داده است که البرز و تهران پیش از این نیز در برخی حوادث، به‌ویژه در مناطق و شهرستان‌های نزدیک، از ظرفیت‌های یکدیگر استفاده کرده‌اند. به گفته فلاح‌نژاد، آشنایی با امکانات و روش‌های عملیاتی دستگاه‌های طرف مقابل پیش از حادثه، می‌تواند زمان تصمیم‌گیری و هماهنگی را هنگام وقوع بحران کاهش دهد.

این موضوع در مانور طالقان از یک جهت اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ زیرا دستگاه‌های حاضر، از آتش‌نشانی و اورژانس و هلال‌احمر تا شرکت‌های آب، برق و گاز و دیگر مجموعه‌های اجرایی، مجبور بودند بخشی از یک سناریوی مشترک را اجرا کنند.

وحید میرحسینی، معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور نیز در جریان بازدید از بخش‌های مختلف مانور، آموزش و انتقال تجربه میان نیروهای مدیریت بحران را از عوامل مؤثر در ارتقای آمادگی دانست. به گفته او، تجربه‌های به‌دست‌آمده از بحران‌های گذشته باید دقیق ثبت و برای استفاده دیگر استان‌ها نیز مستندسازی و منتقل شود.

«استان معین»؛ البرز دقیقاً کجای نقشه پشتیبانی تهران ایستاده است؟

اما یکی از مهم‌ترین مباحث مطرح‌شده در حاشیه این مانور، موضوع سازوکار «استان معین» و «استان پشتیبان» بود.

محمدرضا فلاح‌نژاد درباره ساختار فعلی مدیریت بحران توضیح داد که در این سازوکار، استان‌های قزوین، سمنان، مازندران و گیلان به عنوان استان‌های پشتیبان البرز تعیین شده‌اند و البرز در ساختار فعلی، استانِ معین تهران نیست.

او در عین حال تأکید کرد که در حوادث محدود و در صورت نیاز، استان‌ها می‌توانند از ظرفیت‌های یکدیگر استفاده کنند و این همکاری به معنای تغییر ساختار رسمی استان‌های معین نیست.

این سازوکار در داخل استان البرز نیز وجود دارد. به گفته فلاح‌نژاد، شهرستان‌ها و شهرهای استان برای پشتیبانی از یکدیگر نقش‌هایی دارند؛ برای مثال در صورت وقوع حادثه در طالقان، شهرستان‌هایی مانند نظرآباد و ساوجبلاغ می‌توانند در پشتیبانی وارد عمل شوند.

از نگاه فلاح‌نژاد، مهم این است که فرمانداران و شهرداران، ظرفیت‌های پشتیبان خود را از پیش بشناسند و این ظرفیت‌ها را با برگزاری سناریوهای مشترک به مرحله اجرا نزدیک کنند؛ چرا که شناخت تجهیزات، نیروی انسانی و روش‌های عملیاتی یکدیگر پیش از حادثه، بخشی از سرعت پاسخ در زمان بحران است.

اما علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، بحث دیگری را درباره همین موضوع مطرح کرد.

نصیری توضیح داد که در ساختار فعلی، برای مناطق مختلف شهرداری تهران استان‌های معین تعریف شده‌اند؛ برای نمونه، منطقه یک تهران از ظرفیت مازندران به عنوان استان معین استفاده می‌کند و برای برخی مناطق دیگر نیز استان‌هایی مانند خراسان شمالی یا قم در نظر گرفته شده‌اند.

به گفته او، تمام ۲۲ منطقه شهرداری تهران و شهرستان‌های استان تهران در این ساختار، استان‌های معین و پشتیبان مشخصی دارند. استدلالی که نصیری برای این سازوکار مطرح کرد این است که برخی مناطق تهران از نظر جمعیت و حتی منابع و امکانات، از چند استان کشور بزرگ‌تر هستند.

نصیری در همین چارچوب معتقد است نقش البرز در دستورالعمل‌های جدید مدیریت بحران باید شفاف‌تر تعریف شود؛ هم از منظر دریافت کمک و هم از منظر کمک‌رسانی به یکی از مناطق تهران.

بنابراین، دو روایت مطرح‌شده در این مانور یک نقطه مشترک دارند اما از دو زاویه متفاوت به آن نگاه می‌کنند: فلاح‌نژاد درباره ساختار رسمی و فعلی تأکید می‌کند که البرز استان معین تهران نیست و استان‌های مشخصی به عنوان پشتیبان البرز تعیین شده‌اند؛ نصیری از ضرورت تعریف روشن‌تر نقش البرز در دستورالعمل‌های جدید سخن می‌گوید تا این استان در صورت نیاز هم بتواند از ظرفیت‌های تهران استفاده کند و هم در پشتیبانی از یکی از مناطق تهران نقش داشته باشد.

مسئله در اینجا فقط عنوان «معین» نیست؛ مسئله این است که در یک بحران واقعی، وقتی حادثه از مرزهای اداری عبور می‌کند، چه کسی باید چه ظرفیتی را، با چه اختیاری و در چه زمانی در اختیار منطقه یا استان دیگر قرار دهد.

البرز؛ استانی با ریسک‌های همزمان و منابعی که نیاز به تقویت دارد

نصیری در بخش دیگری از سخنان خود، البرز را استانی با مجموعه‌ای از ریسک‌های همزمان توصیف کرد؛ از زلزله و مخاطرات طبیعی گرفته تا کم‌آبی و حوادث انسان‌ساخت.

به گفته او، صنعتی بودن البرز، قرار گرفتن در مسیر یکی از محورهای اصلی ارتباطی کشور و عبور حجم قابل توجهی از تردد به سمت استان‌های شمالی، بر پیچیدگی مدیریت بحران در این استان می‌افزاید.

او در عین حال گفت که منابع مدیریت بحران البرز متناسب با جمعیت استان، نیازمند تقویت جدی است. نصیری تأکید کرد که حتی امکانات تهران نیز برای همه سناریوهای بحران کافی نیست، اما وضعیت البرز از این نظر فاصله بیشتری با شرایط مطلوب دارد.

در مقابل، او بر ظرفیت‌های البرز و توان مدیریتی موجود در استان نیز تأکید کرد و گفت سازمان مدیریت بحران تهران آمادگی دارد در صورت نیاز بخشی از ظرفیت‌های خود را برای کمک به البرز در اختیار این استان قرار دهد.

این نگاه، موضوع «همکاری تهران و البرز» را از یک همکاری موردی در زمان حادثه فراتر می‌برد و آن را به مسئله‌ای مرتبط با برنامه‌ریزی، تقسیم ظرفیت و تمرین مشترک تبدیل می‌کند.

سد طالقان؛ مدیریت آب پیش از رسیدن بحران

در کنار بحث سیلاب، وضعیت منابع آب سد طالقان نیز یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این مانور بود.

فلاح‌نژاد با اشاره به بارش‌های سال گذشته و انتقال بخشی از آب سد طالقان برای تأمین نیازهای کرج و تهران، بر ضرورت مدیریت دقیق منابع آب سد تأکید کرد.

به گفته او، با آغاز بارش‌های پاییزی از اواسط آبان، مدیریت مخزن باید همزمان با مدیریت حوزه آبخیز و روان‌آب‌ها انجام شود تا افزایش سطح آب به شرایطی نرسد که برای روستاهای پایین‌دست طالقان خطر ایجاد کند.

این مسئله به یک برنامه دوگانه نیاز دارد: از یک سو مدیریت منابع آب برای تأمین نیازها و از سوی دیگر آمادگی برای ورود روان‌آب‌های ناشی از بارش‌های پاییزی.

به بیان دیگر، مدیریت سیلاب فقط از لحظه بارش شدید شروع نمی‌شود؛ بخشی از آن باید پیش از بارش، در مدیریت مخزن، آبخیزداری، مسیرهای عبور آب و آماده‌سازی دستگاه‌ها انجام شده باشد.

از نجات در آب تا آشپزی در اردوگاه

جزئیات اجرایی مانور طالقان نشان می‌دهد هدف، ایجاد یک تمرین صرفاً نمایشی نبوده است.

شرکت‌کنندگان باید اردوگاه خود را در نقاط مشخص‌شده با GPS برپا می‌کردند، تجهیزات را به کار می‌گرفتند و غذای ۲۴ ساعت خود را از مواد اولیه آماده می‌کردند.

در بخش عملیاتی نیز گروه‌ها با سناریوهای مرتبط با سیلاب، عبور از آب، نجات افراد گرفتار، پمپاژ آب و گل‌ولای، کمک‌های اولیه و امدادرسانی روبه‌رو شدند.

همزمان، حضور نیروهای HSE برای کنترل الزامات ایمنی و توجه به محل استقرار اردوگاه، حریم رودخانه و آثار سیلاب‌های گذشته، شرایط تمرین را به وضعیت واقعی نزدیک‌تر کرد.

انتخاب طالقان نیز پس از بررسی چند محل انجام شد و ظرفیت‌های محیطی، شرایط استقرار اردوگاه و امکان اجرای سناریوهای موردنظر در این انتخاب مؤثر بود. همکاری با شرکت آب منطقه‌ای تهران نیز با توجه به ارتباطات آبی سد طالقان با تهران در اجرای این برنامه اهمیت داشت.

آتش‌سوزی ۱۰ هکتاری؛ بحران همیشه از سیلاب شروع نمی‌شود

مدیریت بحران در طالقان فقط به سیلاب محدود نیست. مهدی کیان، فرماندار طالقان، در کنار تشریح اهداف مانور، درباره حضور گردشگران در محدوده سد و مسئولیت آنها در قبال طبیعت نیز هشدار داد.

به گفته او، محدوده اطراف سد محل ورود گردشگران نیست و بخش بالادست، به‌ویژه منطقه «کل‌گلینک»، میزبان گردشگران روزانه است.

کیان از گردشگران خواست ضمن رعایت نظافت و جمع‌آوری زباله، هنگام ترک محل از خاموش شدن کامل آتش اطمینان پیدا کنند. او به آتش‌سوزی اخیر در «منطقه سبز» اشاره کرد که به گفته وی در پی رها شدن آتش مورد استفاده برای تهیه چای توسط یک گردشگر رخ داد و حدود ۱۰ هکتار از مراتع اطراف سد و رودخانه را درگیر کرد.

این حادثه یک وجه دیگر آمادگی در طالقان را نشان می‌دهد: حتی اگر تمرین اصلی دستگاه‌ها برای سیل طراحی شده باشد، مدیریت ریسک منطقه باید مجموعه‌ای از تهدیدهای همزمان را ببیند؛ از سیلاب و نجات در آب گرفته تا حریق و حفاظت از منابع طبیعی.

مانور زمانی تمام می‌شود که برنامه اصلاحی شروع شود

سومین مانور «سیل و بقا در شرایط سخت» در طالقان، در ظاهر یک تمرین دو روزه بود؛ اما ارزش اصلی آن باید بعد از پایان عملیات سنجیده شود.

۳۲ دستگاه، حدود ۵۰۰ نفر، ۱۲۰ چادر و ده‌ها مهارت تخصصی زمانی معنا پیدا می‌کنند که نقاط ضعف شناسایی‌شده ثبت شوند، کمبود تجهیزات و آموزش‌ها مشخص شود، مسئولیت دستگاه‌ها در سناریوهای مشترک روشن بماند و تمرین‌ها دوباره تکرار شوند.

در این میان، موضوع «استان معین» نیز یک مسئله صرفاً اداری نیست. بحران‌هایی مانند سیل، زلزله یا حوادث بزرگ ممکن است در محدوده‌ای رخ دهند که ظرفیت یک شهرستان یا حتی یک استان برای پاسخگویی کافی نباشد. در چنین شرایطی، روشن بودن مسیر کمک، ظرفیت قابل ارائه، مسئولیت دستگاه‌ها و نقش استان‌های پشتیبان می‌تواند بخشی از زمان ارزشمند عملیات را حفظ کند.

اگر قرار باشد تجربه طالقان به یک خروجی عملی تبدیل شود، یکی از مهم‌ترین خروجی‌ها می‌تواند همین باشد: هر دستگاه بداند در بحران بعدی چه کسی پشتیبان اوست، چه ظرفیتی در اختیار دارد و در چه شرایطی باید وارد میدان شود.

میان‌بر تک‌مسیر

• عصاره خبر: سومین مانور «سیل و بقا در شرایط سخت» با حضور ۳۲ دستگاه و حدود ۵۰۰ نفر در محدوده سد طالقان برگزار شد و همزمان موضوع نقش البرز در سازوکار پشتیبانی تهران نیز مطرح شد.

• مسیر اقدام: آموزش ۱۰ گروه در ۱۰ مهارت، اجرای عملی سناریوهای سیلاب، تمرین نجات در آب، برپایی اردوگاه و آشپزی اضطراری در کنار بررسی هماهنگی بین دستگاه‌های تهران و البرز.

• ایده تک: ارزش مانور زمانی مشخص می‌شود که ضعف‌های کشف‌شده به برنامه اصلاحی، تأمین تجهیزات، آموزش و تمرین‌های مشترک تبدیل شوند؛ در بحران‌های بین‌استانی نیز روشن بودن نقش استان‌های معین و پشتیبان بخشی از آمادگی عملیاتی است.

• ایستگاه بعدی: نقش استان‌های معین در مدیریت بحران تهران و البرز / مدیریت منابع و ریسک‌های سد طالقان در فصل بارش